Fragmenty "Michaela Jacksona jako bohatera mitycznego" w "Przeglądzie Polskim"

Aneta Ostaszewska

Trikster

Śmierć Michaela Jacksona (1959-2009) wstrząsnęła milionami jego wielbicieli na całym świecie. Przyjrzyjmy się okiem socjologa kultury jednemu z elementów jego osobowości.

Cechy trikstera*, takie jak: zdolność do przemiany, ambiwalentna postawa moralna oraz problematyczna seksualność wydają się znamienne dla postaci ucieleśnianej przez Michaela Jacksona.

Na początek rozważmy cechę przemiany. W tym celu prześledzimy zmiany, jakie zachodziły w wyglądzie Jacksona na poszczególnych etapach jego kariery. W polu uwagi znajdą się jego teledyski oraz okładki płyt. Przedstawione zostaną również wypowiedzi internautów komentujących zmiany w wyglądzie piosenkarza.

Pomijam rozważania na temat ogólnego statusu artysty i kategorii przemiany jako środka artystycznegoexplicite. Celem jest zwrócenie uwagę na figurę idola we współczesnej narcystycznej kulturze, w której jego tożsamość staje się efektem zbiorowej wyobraźni.

IDOL KULTURY POPULARNEJ JEST ZBIOREM RÓŻNYCH WIZERUNKÓW, wcieleniem narcyzmu podziwiających go wielbicieli. Jego tożsamość powstaje z wyobrażeń publiczności, zgodnie z którymi idol ucieleśniać ma ? swoją osobą, a przede wszystkim wyglądem ? idealny typ idola. W kulturze narcyzmu każda odmienność, czy niezgodność z ideałem odbierana będzie jako wada, defekt i może być potraktowana jako pretekst prześladowczy. Idol wystawiając siebie i swoją fizyczność na publiczny ogląd (widok) obnaża jednocześnie niedoskonałości, czyli to, czego nie przewidziano w jego wizerunku. Za sprawą środków masowego przekazu, szczególnie zaś internetu, który umożliwia komentowanie i wymianę informacji między użytkownikami, idol poddawany jest stałej obserwacji, uwadze i krytyce. Tym, co teraz mnie interesuje, jest zmiana wyglądu (autokreacja), jakiej dokonał Jackson w celu unifikacji tożsamości. Dlatego też podejmę się analizy jego określonych wizerunków. Triksterowską zdolność do przemiany odnosić będę przede wszystkim do transformacji, jaka zaszła w jego wyglądzie fizycznym.

Jackson przy okazji premiery każdej płyty prezentował nowy, inny wizerunek, a co za tym idzie ? wygląd . W przypadku pierwszej solowej płyty (dorosłego) Jacksona Off the Wall (1979) jednym z głównych atrybutów jego wizerunku był młodzieńczy, chłopięcy wygląd ? zdjęcie, które wykorzystano jako okładkę płyty, prezentuje uśmiechniętego piosenkarza ubranego w sposób klasyczny i elegancki. Pokazana jest twarz oraz sylwetka idola. Porównując kolejne okładki płyt zauważyć można zmiany, jakie zachodziły w wyglądzie Jacksona: kolor skóry wydaje się jaśniejszy, inny kształt ma jego nos.

Uwagę na okładkach skupia twarz Jacksona oraz pozy przyjmowane przez niego ? jest to pozycja stojąca (Off the Wall i Bad) lub półleżąca (Thriller).

Zgodnie z tym, co pisze Elias Canetti, pozycja stojąca jest pozycją zwycięzcy, która wyraża wytrzymałość oraz samoistność: "Duma człowieka stojącego bierze się z faktu, że jest nieskrępowany i o nic się nie opiera". Pozycja, którą przyjmuje Jackson wydaje się ważnym elementem jego wizerunku jako króla popu, innym jest strój.

TRANSFORMACJA STYLU JACKSONA następowała stopniowo ? od klasycznego, eleganckiego stroju (Off the Wall) do bardziej swobodnego i oryginalnego, którego celem było podkreślenie jego indywidualności (Bad). Z kolei okładki płyt Dangerous, HIStory oraz Invincible nie przedstawiają już fotografii Jacksona, ale są komputerowymi projektami.

W przypadku Dangerous twarz Jacksona jest zamaskowana, widoczne są wyłącznie wyraźnie wyeksponowane (umalowane) oczy oraz kosmyk włosów. Maska, za którą kryje się twarz idola, jest bogato zdobiona i sprawia wrażenie ogromnej wielkości wrót . Z kolei na Invincible mamy twarz w dużym zbliżeniu; zastosowano komputerową grafikę, dzięki której oblicze sprawia wrażenie metalicznego. Na okładce HIStory natomiast zaprezentowany jest posąg-pomnik Jacksona (ponownie pozycja stojąca). Jeżeli przyjrzeć się strojowi można zauważyć podobieństwo do wojskowego munduru.

Po wydaniu płyty Thriller (1982) oraz w latach 90. XX wieku cieszący wówczas się statusem króla popu Jackson w swoich strojach akcentował cechy kojarzące się z władzą ? jego ubrania imitowały mundury wojskowe, ozdabiane były orderami, medalami, flagami, szarfami (noszonymi jako biżuteria). Dominującymi kolorami jego ubiorów były: czerwony, złoty, biały i czarny. Uwagę zwracała opaska, którą Jackson nosił na prawym przedramieniu. Atrybutami jego stroju były również: kapelusz, rękawiczka (noszona na jednej dłoni) oraz maska kosmetyczna. Styl ubierania Jacksona należał do oryginalnych, jednak wydał się świadomie zaprojektowany, by przyciągać uwagę.

MNIEJ WYTWORNE I BŁYSZCZĄCE stały się stroje Jacksona podczas procesu o pedofilię ? choć nie zrezygnował z noszenia opaski i biżuterii, zmienił się jego sposób ubierania. Stroje utrzymane były w stonowanych kolorach (czarny, biały), dominował klasyczny styl (garnitur). Można zatem przyjąć, że zmiana statusu Jacksona z króla popu na oskarżonego o popełnienie pedofilii wpłynęła również na jego zewnętrzny wizerunek.

W przypadku Jacksona nie tylko styl ubierania zmieniał się podczas jego kariery ? zmiany następowały przede wszystkim w jego wyglądzie. Podczas procesu o pedofilię stały się jednym z głównych tematów podejmowanych przez internautów. W wypowiedziach tych Jackson postrzegany jest jako ktoś, kto dokonał totalnej ingerencji w swój wygląd. Oto przykłady (we wszystkich cytatach z internetu została zachowana oryginalna pisownia ? przyp. red.):

"Szkoda, że się chłopak tak wybiealił. Mnie to się podoabł jak był taki czekoladowy. teraz wygląda jak trup, blada twarz, kościotrup i ten sterczący zadarty nos...? no gdziesz to, no jak to, ehhhhh..." [putativus, "Jak niewinny jest Michael Jackson?", 16 06 2005, gazeta.pl].

"Z powodu stresu dżaksonowi się częsciowo się odkleił nosek i ucho! Ależ te procesy o pedofilię stresują! Powinni tego zakazać!" [normalny inaczej, "Wydano wyrok w sprawie Michaela Jacksona", 13 06 2005, onet.pl].

"za każdym razem jak sie patrze na jego zdjecia jego TWARZ ma inny kształt. może pod wpływem slonca sie topi?

[mada, "Michael Jackson nie będzie spał z chłopcami", 15 06 2005, onet.pl].

Autorzy przedstawionych wypowiedzi zwracają uwagę nie tylko na sam ?fakt? przeobrażeń fizycznych Jacksona, ale również na ciągłość i wieloetapowość zachodzących zmian. Widoczne przeobrażenia odbierane są jako proces, który następował i/lub następuje w wyglądzie Jacksona. Przedmiotem krytyki jest tu przede wszystkim jego twarz, zmiany, jakie zaszły w kolorze skóry oraz kształcie nosa.

KATEGORIĘ PRZEMIANY PRZEŚLEDZIĆ MOŻNA w przypadku Jacksona poddając analizie jego teledyski, nazywane przezeń minifilmami (short films). W teledyskach promujących nagrania, Jackson wykorzystywał nowoczesne efekty specjalne oraz komputerową animację. Przede wszystkim jednak unowocześnił wideoklip, wprowadzając do niego rozbudowaną fabułę oraz elementy do tej pory właściwe wyłącznie sztuce filmowej. Za jeden z najważniejszych w jego karierze uznawany jest rozbudowany do czternastu minut Thriller (1983). Świat w nim przedstawiony jest światem nierzeczywistym: pojawiają się zjawy, wampiry, trupy, a zatem postacie oraz sceneria typowe dla horroru. Jackson zmienia się w wilkołaka. Co warte podkreślenia, "[...] osobiście zagrał całą wilkołaczą transformację. To na jego twarz po kolei nakładano kolejne fazy charakteryzacji, bez udziału dublerów". Fabuła teledysku przypomina film grozy. Pokazana jest metamorfoza bohatera ? nastoletni chłopiec, po seansie w kinie, odprowadza wieczorem swoją dziewczynę do domu. Podczas spaceru przemienia się w wilkołaka: stopniowo wyrastają mu kły, sierść, pazury. Zmienia się jego wygląd oraz zachowanie: chłopak-wilkołak dołącza do zombie powstałych z grobów, a następnie wspólnie z nimi tańczy, co przeraża towarzyszącą mu dziewczynę. Kobieta krzyczy i próbuje uciec przed wilkołakiem.

Motyw przemiany odnosi się tu w sposób bezpośredni do figury trikstera: Jackson zmienia swoją fizyczność (staje się zwierzęciem) oraz zachowanie ? następuje transformacja z grzecznego chłopca w wilkołaka atakującego dziewczynę-ofiarę.

Transformacja była tematem również innych teledysków, m.in. do piosenek: Ghosts (1997), Remember the Time (1992) oraz Black or White (1992). W przypadku wideoklipu Ghosts Jackson nie tylko zmienia się w monstrum, ale zrywa z siebie skórę, stając się ostatecznie (tańczącym) kościotrupem. Z kolei w Remember the Time (akcja rozgrywa się w starożytnym Egipcie) pojawia się w przebraniu mnicha. Następnie znika, aby powstać z rozrzuconego prochu, który zmienia się w stopione złoto. W finale ? podczas ucieczki przed wojskiem faraona ? przyjmuje postać czarnego kota.

Rodzajem minifilmu jest również złożony z kilku sekwencji teledysk do piosenki Black or White. Rozpoczyna się sceną, w której pokazana jest amerykańska rodzina: rodzice zajęci czytaniem gazety i oglądaniem telewizji, syn (w tej roli Macaulay Culkin) słucha głośnej, rockowej muzyki. Ojciec nakazuje synowi, by ściszył muzykę, ten jednak nagłaśnia ją maksymalnie, a jej moc w pewnym momencie powoduje wystrzelenie ojca w przestrzeń kosmiczną. W następnej scenie ojciec powraca na ziemię i trafia na plan teledysku Jacksona, który śpiewając If you wanna be my brother, it don't matter if you're black or white tańczy z przedstawicielami różnych kultur. Twarze ludzi o różnej narodowości i kolorze skóry dzięki zastosowaniu techniki komputerowej zmieniają się i ostatecznie tworzą jedną ? idealną.

W TELEDYSKU DO BLACK AND WHITE UWAGĘ ZWRACAJĄ DWIE KWESTIE ? po pierwsze, Jackson pretenduje tutaj do roli bohatera jednoczącego ludzi różnych narodowości i kultur. Po drugie, pojawia się w nim element dotychczas nieobecny w jego wideoklipach ? autoerotyzm.

Ten teledysk powstał w dwóch wersjach ? w drugiej, dłuższej (trwa 11 minut), pojawia się Black Panther Sequence (opatrzona końcowym komentarzem: "Ignorancja jest uprzedzeniem"). W sekwencji tej (nie ma w niej muzyki, jedynie efekty dźwiękowe) Jackson rozbija samochód oraz tłucze szyby, na których widnieją rasistowskie hasła, a podczas ekspresyjnego tańca wykonuje gesty kojarzące się z masturbacją. Następnie ? po zdarciu koszuli ?- przeobraża się w czarną panterę.

Od tego momentu Jackson wprowadził do swych teledysków (oraz tańca) nuty autoerotyzmu, które stały się ważnym elementem jego scenicznego wizerunku. Do promocji albumu Dangerous (1991) powstały teledyski do piosenek (m.in.: In the Closet oraz wspomnianej powyżej Black or White), w których taniec Jacksona zawiera gesty kojarzące się z onanizmem. Podczas telewizyjnego wywiadu, jakiego w 1993 r. udzielił Oprze Winfrey, na jej pytanie: Dlaczego tak często łapie się tam?", odpowiedział: "Rytm zmusza mnie do tego". Następnie, kiedy został zapytany: "Czy jesteś prawiczkiem?", zasłonił twarz ręką i wyraźnie zawstydzony odmówił odpowiedzi. W autobiografii natomiast przyznał, że w kontaktach z kobietami jest nieśmiały: "Czasami trudno mi spojrzeć dziewczynie prosto w oczy. Nawet gdy dobrze ją znam. Moje życie prywatne nie zawsze układało się tak, jakbym sobie tego życzył". Mówiąc o seksie wypowiadał się z perspektywy osoby religijnej: "Często zadawano [...] pytanie, co sądzę o związku dwojga ludzi i miłości fizycznej. Otóż uważam, że jest cudownym darem bożym i stanowi naturalny czynnik w życiu każdego człowieka. Bardzo kocham i szanuję kobiety, jednak stwierdzam, że seks staje się coraz częściej narzędziem szantażu i presji".

AMBIWALENCJA ? CECHA CHARAKTERYSTYCZNA DLA FIGURY TRIKSTERA ? objawia się tu w różnych postawach Jacksona dotyczących sfery seksualnej. W teledyskach i tańcu jednym z głównych elementów jego wizerunku stał się autoerotyzm, na uwagę zasługuje również jego androgyniczny wygląd. Z kolei jego wypowiedzi i zachowanie ujawniają nieśmiałość i powściągliwość seksualną, jak również naiwność . Przykładem jest wywiad, jakiego Jackson udzielił Martinowi Bashirowi. Przyznał się wtedy do spania w jednym łóżku z niespokrewnionym dzieckiem. Wypowiedź ta przyczyniła się do zarzutów o molestowanie seksualne dziecka.

W komentarzach internetowych postawa Jacksona interpretowana jest w dwojaki sposób. W wypowiedziach, które zaliczyłam do grupy ironicznych, Jackson postrzegany był jako osoba niedojrzała i infantylna. Przypisywana jest mu postawa trikstera-błazna, który prowokuje i narusza tabu oraz głupca ? niezdolnego do krytycznej oceny własnego zachowania. Z kolei w komentarzach, które określiłam jako potępiające, wypowiedź Jacksona została jednoznacznie skrytykowana i potępiona:

"winny, na 100% ? jego lapanie sie za przyrodzenie na koncertach, teksty typu «dzielic luzko z dzieciakiem to nawiekszy wyraz milosci» nie pozostwiaja dla minie cienia watpliwosci (aczkolwiek przyznaje, ze nie sa to dowody winy)" [pawel_z_melb, "Michael Jackson: Wciąż bez werdyktu", 11 06 2005, onet.pl].

Dla wypowiedzi internetowych, które zaliczyłam do grupy potępiających charakterystyczna jest psychologizacja zachowania Jacksona ? jest on winny pedofilii, ponieważ jego wizerunek odbierany jest jako uzewnętrznienie tego, co wewnętrzne.

Lewis Hyde w swoich rozważaniach o triksterze zwrócił uwagę, że jego zdolność do przemiany polega przede wszystkim na zmianie wyglądu, a zatem łączy się ze zmianą czyst fizyczną, cechą zewnętrznie widoczną. Hyde odwołał się do greckiej tradycji, gdzie zdolność do zmiany wyglądu (głównie koloru skóry) uchodziła nie tylko za sposób maskowania czy przebierania się, ale ? zwłaszcza jeśli dotyczyła koloru skóry (czy samej twarzy) ? była odbierana jako odbicie duszy, przejaw życia wewnętrznego. A zatem to, co wewnętrzne, ujawniało się na zewnątrz. Ze zmianą wyglądu (koloru skóry, kształtu ciała) wiązał się problem tożsamości.

W przypadku wypowiedzi na temat Jacksona, zarówno autoerotyzm, który pojawiał się w teledyskach i tańcu, jak i jego wygląd, połączone zostały w związek przyczynowo-skutkowy. To, co widoczne (wygląd, taniec), zostało zinterpretowane jako wewnętrzny obraz jego osoby.

TRIKSTER, KTÓREGO CECHUJE ZDOLNOŚĆ DO PRZEMIANY, przybiera różne maski. Może być zatem potraktowany jako król karnawału oraz/lub kozioł ofiarny. Ponieważ występuje jako prowokator i burzyciel zastanego porządku, często staje się kozłem ofiarnym. Zenon Dudek, pisząc o społecznej roli trikstera, zwraca uwagę, że "[...] rzeczywistość może obrócić się przeciwko niemu. Wchodząc w konflikt z królem lub tłumem, trikster-błazen staje się kozłem ofiarnym sytuacji, niewinnym i winnym zarazem. Jego niewinność polega na szczerości i jawności intencji, wina ? na mówieniu jawnie tego, co jest niebezpieczne ze społecznego raczej niż psychologicznego punktu widzenia".

Na predyspozycje trikstera do przekształcenia w kozła ofiarnego zwraca uwagę również René Girard, traktując go przede wszystkim jako boga płatającego złośliwe figle. Girard podkreśla, że tym, co przesądza o winie trikstera jest trudna do zaakceptowania przez społeczność jego ambiwalentna postawa.

* Figura trikstera pojawia się w wielu mitologiach, a w wierzeniach Indian północnoamerykańskich jest metaforą człowieka w jego relacji z samym sobą oraz światem.

Tekst jest fragmentem książki dr Anety Ostaszewskiej Michael Jackson jako bohater mityczny. Perspektywa antropologiczna, która ukaże się w sierpniu br. nakładem Wydawnictw Akademickich i Profesjonalnych w Warszawie.